ايشان از سوى خدا مىآورد ، به گونه‌اى بنيادين به همگان آموزش داده شود . در اين راستا ، نخستين هسته‌هاى آموزشى در قالب آموزش قرآن در مساجد تشكيل گرديد . هسته‌هايى كه از منبع وحى تغذيهء علمى و معنوى كردند و به تدريج در جامعهء اسلامى جايگاهى ويژه يافتند و از درون آنها نهادهايى چون مدرسه ، دار العلم ( سراى علم ) ، دارالحكمه ( سراى حكمت ) ، خزانة الحكمه ( گنجينهء حكمت ) و سرانجام دانشگاه سربرآورد . جزئيات اين نهادها را بايد در كتابهاى ويژهء اين موضوع جست‌وجو كرد « 1 » و در اينجا به طور فهرستوار به عنوان و كاركرد آنها اشاره مىگردد : 1 - 4 . مسجد مسجد نخستين نهاد آموزشى در تمدن اسلامى است كه بيشتر در آن علوم دينى و به ويژه قرآن تدريس مىشده است . در روزگار رسول خدا ( ص ) مسجد النبى و مسجد قبا كانون تعليم و تعلم بود و از آن پس نيز سنت تعليم و تربيت در مساجد ادامه يافت . چنان كه امام صادق ( ع ) اصحاب خويش را به تشكيل حلقه‌هاى علمى در مساجد تشويق مىكرد . در تاريخ اسلام ، فاصلهء آغاز سدهء دوم تا پايان سدهء سوم ، درخشان‌ترين دوره‌هاى تعليم و تعلم در مساجد بوده است . « 2 » 2 - 4 . مسجد - مدرسه متناسب با گسترش جوامع و نيز تنوع يافتن علوم ، در كنار مساجد مدارسى بنياد نهاده شد كه آنها نيز تدريس علوم دينى را برعهده داشتند . با وجود تفاوت كاركردهاى مسجد - مدرسه و مسجد ، اغلب هر دو نهاد را مسجد مىناميدند ، تا آنكه در حدود يازده سده پيش ، اين نهاد تكامل يافت و كاركردى دانشگاهى پيدا كرد . بارزترين نمونه‌هاى اين نهاد كه همچنان فعال هستند ، قرويين فاس در مراكش ، مدرسهء زيتونه در تونس و دانشگاه الأزهر در قاهره مىباشد . در شهرهاى قم ، مشهد ، سمرقند ، اصفهان ، نجف ، صنعا و لكهنو نيز شمارى از مسجد - مدرسه‌ها فعالند . « 3 »

--> ( 1 ) . براى نمونه ر . ك . تاريخ دانشگاههاى بزرگ اسلامى ، عبدالرحيم غُنيمه ، ترجمهء نورالله كسايى ، ص 61 - 116 ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك . مقالهء « تعليم و تربيت » در دانشنامهء جهان اسلام ، بنياد دايرة المعارف اسلامى ، تهران ، 1382 ( 3 ) . ر . ك . علم در اسلام ، ص 29 - 30